AŞAĞIKÖY Ulus Bartın aşağıköy ulus bartın ASAGIKOY ULUS BARTIN asagikoy ulus bartin

İÇİNDEKİLER

SAYFA

Sunuş Doç. Dr. Mahmut AK................................................ 07

Önsöz Zafer ÇELEBİ...........................................................11

Birinci Bölüm

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Atlası / Giriş................................ 13

İkinci Bölüm

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Hayatı.........................................17

Üçüncü Bölüm

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Eseri...........................................43

Dördüncü Bölüm

Talat Mümtaz YAMAN

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Atlasından

İki Yüz Yıl Önce Bartın ve Çevresi hakkında

Bartın Gazetesi’nde yayınlanan makalesi ....................................57

Beşinci Bölüm

Talat Mümtaz YAMAN

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Atlasından

Memleketi Ulus ve Çevresi hakkında

Ülkü Dergisi'nde yayınlanan makalesi..........................................63

Altıncı Bölüm

Talat Mümtaz YAMAN

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi ve Atlasından

200 Sene Evvel Konya ve Çevresi hakkında

Konya Dergisinde yayınlanan makalesi.......................................201

Yedinci Bölüm

Açıklamalı Dipnotlar..................................................................227

Sekizinci Bölüm

Bölge Coğrafyası ve Alfabetik Dizin ............................................295

SUNUŞ

Osmanlı coğrafyacılığı XVI. yüzyılda özellikle, Âşık Mehmed, Kâtib Çelebi, Evliya Çelebi ve Ebubekir b. Behram’ın çalışmaları ile zirvesine ulaşmıştır. Bu eserlerde genel ve mahalli açılardan hayli zengin malzeme bir araya toplanmış; coğrafî mekânların nasıl yazılıp tasnif edileceği konularında belirli bir aşama izlenerek ilerlemeler sağlanmıştır.

XVIII. yüzyılda önceki yüzyıldaki orijinallik ve zenginlik yeterince temsil edilemedi ise de, özellikle İbrahim Müteferrika’nın gayretleri ile bu alanda yeni eserler yazıldığı gibi, matbaa yolu ile coğrafya ilminin birikimleri daha geniş kitlelere ulaştırılmıştır. Bu yüzyılın ayırt edici diğer bir yönü de, özellikle Kâtib Çelebi’nin çalışmaları tarzında ve onun takipçisi olarak yeni eserlerin kaleme alınmış olmasıdır.

İşte bu bağlamda diğer birçok yazar yanında, aslında yazarlığından çok, askerî yönü ve üstlendiği idarî görevleri ile öne çıkan bir şahıs üzerinde durmak yararlı olacaktır. Nitekim İbrahim Hamdi Efendi, seyyid ve timar işleten bir âileye mensup olarak II. Mustafa, III. Ahmed ve I. Mahmud dönemlerinde pek çok kez değişik görevlerle Rumeli’nde bulunmuştur. Ancak bu süreler aynı zamanda buradaki bazı toprakların elden çıktığı zamana rastladığı için hem görev gereği olarak hem de ikamet etmek üzere çeşitli yerlerde bulunması zorunlu olmuştur.

Eğitim ve öğretime meraklı ve ilgili bir âileden gelmesi sebebiyle hayatının zorunlu meşguliyetlerinden artan zamanlarda o da kendisini ilme vermiş; özellikle coğrafî çalışmalarla yakından ilgilenmiştir. Daha çok Kâtib Çelebi’nin çalışmalarına dayanan incelemeleri yanında eserine daha fazla değer katacak olan şahsî bilgi, görgü ve duyumlarına yer verdiği Atlas, önemli bir eser olarak coğrafya literatüründe yerini almıştır.

İbrahim Hamdi bu eserinde, Rumeli’de bulunduğu şehirlere dair orijinal bilgilere yer verirken, özellikle âilesinin yaşadığı ve şahsî arazilerinin de bulunduğu memleketi Bartın-Ulus ve çevresi ile yine kendisinin bir evi olan ve defalarca geldiği, bir süre yaşadığı İstanbul hakkında o dönemlere ait ayrıntılı malzemeyi de okuyucuya sunmuştur.

Maalesef tek nüsha olarak kaleme alınan bu değerli çalışmanın ilk cildi muhtemelen bir yangında yok olmuş, ancak ikinci cildi günümüze ulaşmıştır. Bu talihsiz duruma rağmen kısmen sevindirici bir durum, kayb olan ilk cildden bazı bölümlerinin Talat Mümtaz Yaman tarafından yeni harflerle yayınlanmış olmasıdır. T. M. Yaman’ın yayınladığı kısımlar, İbrahim Hamdi Efendi’nin ayrıntılı olarak ele aldığı bazı Anadolu şehirleri ve daha da önemlisi âilesi ile ilgili bölümleri içermektedir. Konya ve Ülkü dergilerinde yayınlanan bu kısımlarda, Konya ve çevresi ile Ankara’dan İstanbul Boğazı’na kadar olan bölgede yer alan Batı Karadeniz ve bazı Marmara Bölgesi şehir, kasaba, köyleri; buralarda bulunan göl, kaplıca, mağara, türbe, çeşitli bitki türleri ve meyve çeşitleri büyük bir ayrıntı ile ele alınmıştır.

İbrahim Hamdi ve eserini duyan Zafer Çelebi, kendisi de bu bölgenin insanı olarak bu önemli bilgileri okudukça heyecanlanmış ve bu heyecanını hemşerileri ile paylaşmak istemiştir. Bölgeyi çok iyi bilen Zafer Çelebi, T. M. Yaman’ın yayınını esas alarak, o bilgilerin rehberliğinde anlatılan coğrafyayı karış karış gezmiş; ilgili yerleri tespit etmiş; ulaştıkları yerlerin fotoğraf ve görüntülerini çekmiştir. Böylece çok değerli görsel malzemesini hazırladıktan sonra, bunları İbrahim Hamdi’nin verdiği bilgilerle birlikte bir çalışma halinde değerlendirmek istemiştir.

Zafer Çelebi sunduğu bu çalışmasında, önce İbrahim Hamdi ve eserini, özellikle Cengiz Orhonlu ve Mahmut Ak’ın çalışmalarından hareketle tanıttıktan sonra; T. M. Yaman’ın yayınladığı metinleri esas alıp yanlarına güncelleştirilmiş metinlerini ilave etmiştir. Böylece tarihî bilgi ile güncel metinler bir arada verilmiştir. Bu çalışmaya özgünlük katan esas önemli yön de, şahsî çalışmalarla elde edilmiş bilgiler ile ilgili unsurların fotoğraflarının bir arada sunulmuş olmasıdır. Yazarın verdiği bilgiler esas alınarak, uzun âile bağlarını adım adım gösterecek şekilde muhtelif tablo ve şecerelere yer verilmesi de takdir edilecek hususların başında gelmektedir. Ayrıca İbrahim Hamdi Efendi’nin metninde geçen unsurlar, bazen güncel metnin olduğu yerde parantez içerisinde, bazen de dipnot olarak verilen ilave bilgilerle daha anlaşılır hale getirilmiştir. Burada özellikle yerel okuyucuyu bilgilendirme amaç ve heyecanından kaynaklanan bir gayretle dipnotlar çok zaman hayli uzun tutulmuştur.

Sonuç olarak Zafer Çelebi tarafından hazırlanan bu çalışma, tarihî metni, güncel ifadesi, tamamlayıcı notları, saha araştırmalarının ürünü olan zengin görüntü malzemeleri ile, Ulus ve civarının XVIII. yüzyıldaki durumunu gösteren değerli ve bölge sakinleri için övünç ve kıvanç vesilesi olacak bir eser olma özelliğini taşımaktadır.

Doç. Dr. Mahmut AK
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fak. Tarih Böl.

Yeniçağ Tatihi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

ÖNSÖZ

Tarihsel geçmişi bir hayli eski olan Ulus Kazası hakkında bundan önce var olan bilgiler, genel olarak, büyüklerimiz arasında geçen karşılıklı konuşmalara kulak misafiri olup da aldığımız bilgilerden öte geçemezdi.

Çevremizdeki kazaların bir çoğunun geçmişten günümüze birçok eski yazılı kaynak bilgileri elde mevcut olduğundan, günümüz araştırmacıları bu kaynaklardan faydalanarak, pek çok bilgiyi anlaşılır şekilde yeni nesillere aktardılar.

Uluslu İbrahim Hamdi Efendi tarafından 300 yıl öncesinin Ulus Kazası ve bölgesel tarihi coğrafyası, kültürel yapısı, insanlar arasındaki sosyolojik ilişkiler, dinsel inanç ve ibadet şekilleri ile sağlık konularını ve sıhhat bulma arayışlarını anlaşılır bir dille anlatılmıştır.

Evliya Çelebi ve Katib Çelebi’den sonra kendisi de XVIII. yy. Osmanlı Coğrafya yazarı olarak literatüre girmiş, Uluslu bir şahsiyettir. Aldığı eğitimlerle kendini iyi yetiştirmiş, bir çok yönden, beceri ve kabiliyetlere sahip bir seyyahtır.

Günümüze kadar yöremizde çok az kişi tarafından bilinen, belki de sadece adı duyulmuş yazarımız Uluslu İbrahim Hamdi Efendi' yi ona tarihsel bağlılığımdan dolayı sizlere ve gelecek nesillere tanıtmaktan mutluluk duymaktayım.

1934 yılında Merhum Talat Mümtaz Yaman hocamız asıl yazma 1.cilt Atlas adlı eseri okuyup, günümüz lisanına uygun, Ülkü Dergisi’nde ve Konya Dergisi’nde yayınlamış olması, elde kalan ve bizlere ulaşan kaynak bilgiler olmuştur.

Bu kaynak bilgilerdir ki, onun Atlasından Günümüze Bilinmeyen YönleriyleTarihsel Coğrafyamız hakkında sizler için çalışma konumuzu oluşturdu.

Yapmak istediğim çalışmanın bilimsel süzgeçten geçmesi isteğimi geri çevirmeden tüm kaynak bilgileriyle yardımcı olan, yayın öncesi tümüyle gözden geçiren sayın hocam Doç. Dr. Mahmut AK ve manevi yönden cesaretlendirip bu işi severek yapmama vesile olan sayın hocam Prof. Dr. Ali İhsan GENCER beyelere çok teşekkür ediyorum. Geçmiş yüzyıllar öncesi bilgilere ulaşmak isteyen hemşehrilerime armağan ediyorum.

Ona bölgemiz halkı ve bizlerden sonraki gelecek nesiler tarafından sahip çıkılması ve Ulus İlçemizin sembolü olması dileklerimle…..

Zafer ÇELEBİ

Ulus (BARTIN), 2005

Bilinmeyen Yönleriyle Tarihsel Coğrafi Bölgeler

Bölge Adı Sayfa No İdari Yapıdaki Yeri

AKŞEHİR................................ 224........Konya İli – Akşehir İlçesi

AKŞEHİR GÖLÜ ..................... 226........Konya İli – Akşehir Gölü

ALADAĞ................................. 211........Adana İli – Aladağ İlçesi

AMASRA...................................92........Bartın İli – Amasra İlçesi

ANKARA (Engüri)......................67........Ankara İli (Başkent)

BARTIN.....................................97........Bartın İli

BELÖREN (Belviran.................214........Karaman İli – Dağ Kolu bölgesi

BEYŞEHİR (Beyşehri)...............219........Konya İli – Beyşehir İlçesi

BOLU.........................................69.......Bolu İli

BOR.........................................216........Niğde İli – Bor İlçesi

BOZKIR....................................222........Konya İli – Bozkır İlçesi

BURSA.....................................194........Bursa İli

DEVREK.....................................84........Zonguldak İli – Devrek İlçesi

DİRGENE....................................83........Devrek İlçesi – Dirgene Köyü

DÜZCE (Konarı)..........................82........Düzce İli

EFLANİ (Eflani-Boli)...................76........Karabük İli – Eflani İlçesi

EREĞLİ (Benderkli)....................87........Zonguldak İli – Ereğli İlçesi

EREĞLİ.....................................212.......Konya İli – Ereğli İlçesi

ILGIN (Ilgun).............................225.......Konya İli – Ilgın İlçesi.

İSMİL........................................209.......Konya İli – İsmil İlçesi

İSHAKLI (İsaklu)........................226.......Alanya İlçesi – İshaklı Köyü

KADINHANI (Lazkiye – Ladik)....209.......Konya İli – Kadınhanı İlçesi

KARAMAN (Larende).................209.......Karaman İli

KASTAMONU (Kastamoni)..........68.......Kastamonu İli

KIRELİ (Kırili)............................221.......Konya / Hüyük İlçesi – Kıreli Köyü

KIRELİ GÖLÜ (Buhayre-i Kırili)....223.......Konya / Hüyük İlçesi

KIZILBEL....................................82...... Karabük İli – Kızılbel Köyü.

KONURALP (Üskübi)...................86.......Düzce İli – Konuralp Beldesi

KONYA......................................204.......Konya İli

KOZCAĞIZ (Geçanos)................191.......Bartın İli – Kozcağız Beldesi

KÜÇÜK ENDÜZ KÖYÜ................126.......Ulus İlçesi – Yeniköy

NİĞDE.......................................215.......Niğde İli

MENGEN.....................................84.......Bolu İli – Mengen İlçesi

MUDURNU...................................71.......Bolu İli – Mudurnu İlçesi

OVACUMA (Ovayüzü)................186.......Karabük İlçesi – Ovacuma Beldesi

PERŞEMBE (Pencüşenbe)...........86.......Devrek İlçesi – Perşembe Beldesi

SAFRANBOLU (Zağfran-i Boli).....72.......Karabük İli - Safranbolu İlçesi

SEYDİŞEHİR (Seydişehri)...........221.......Konya İli – Seydişehir İlçesi

ULUKIŞLA (Sücaaddin)..............219.......Niğde İli – Ulukışla İlçesi

ULUS.........................................109.......Bartın İli – Ulus İlçesi

ÜÇKAPILI (Üçkapulu).................218.......Niğde /Çiftehan Bucağı – Üçkapılı Köyü

ÜZÜMLÜ (Kaşaklu).......................220.......Konya İli – Üzümlü İlçesi

YILANLICA....................................84........Çaycuma İlçesi – Yılanlıca Köyü

ZONGULDAK (Somaku).................87........Zonguldak İli